الـ Constraints: PK و FK و UNIQUE و CHECK — الـ database بتحمي نفسها
ليه الـ validation في الـ app مش كفاية (race conditions و scripts وفريق تاني). NOT NULL و CHECK و UNIQUE (ومن غير فرق الحروف الكبيرة بـ unique index على lower)، و UNIQUE على أكتر من عمود. الـ foreign keys و ON DELETE: CASCADE و RESTRICT و SET NULL. أسماء الـ constraints وأكواد الأخطاء (23505 و 23503 و 23514 و 23502) اللي هتحوّلها لـ 409 و 422.
نص شرح المعلم والكود الذي كتبه ونتيجة تشغيله، بنفس ترتيب الدرس.
أهلًا بيك. عملنا validation بـ Zod في الـ API، طب ليه محتاجين قواعد في الـ database كمان؟ لأن مش كل الكتابة بتعدّي على الـ API: scripts، و migrations، و admin panel، وفريق تاني. ولأن فيه حالات الـ app لوحده ما يقدرش يمنعها: اتنين بيسجلوا بنفس الإيميل في نفس الـ millisecond، الاتنين هيعدّوا الفحص قبل ما أي واحد يكتب. الـ constraints هي آخر خط دفاع، ومستحيل حد يعدّيها. تلات جداول. users: الاسم بـ CHECK من حرفين لخمسين، والإيميل unique من غير ما يفرق capital و small، بـ unique index على lower email. courses: الـ slug unique، والسعر CHECK إنه مش بالسالب، وليه اسم، و teacher_id بيشاور على users، ولو المعلم اتمسح يبقى NULL. lessons: course_id بيشاور على courses بـ CASCADE، و position موجب، و UNIQUE على course_id و position مع بعض: مفيش درسين في نفس المكان في نفس الكورس. وتحت: كل سطر بيكسر قاعدة.
نشغّل.
DROP TABLE IF EXISTS enrollments, lessons, courses, users CASCADE;
CREATE TABLE users (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
email text NOT NULL,
name text NOT NULL CHECK (length(name) BETWEEN 2 AND 50)
);
-- unique على الإيميل من غير ما يفرق الكبير والصغير
CREATE UNIQUE INDEX users_email_key ON users (lower(email));
CREATE TABLE courses (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
slug text NOT NULL UNIQUE,
price_cents integer NOT NULL DEFAULT 0 CONSTRAINT price_not_negative CHECK (price_cents >= 0),
teacher_id bigint REFERENCES users (id) ON DELETE SET NULL
);
CREATE TABLE lessons (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
course_id bigint NOT NULL REFERENCES courses (id) ON DELETE CASCADE,
position integer NOT NULL CHECK (position > 0),
title text NOT NULL,
UNIQUE (course_id, position)
);
INSERT INTO users (email, name) VALUES ('[email protected]', 'مُنى'), ('[email protected]', 'عمر');
INSERT INTO courses (slug, price_cents, teacher_id) VALUES ('node', 19950, 1);
INSERT INTO lessons (course_id, position, title) VALUES (1, 1, 'intro'), (1, 2, 'modules');
-- كل سطر تحت بيخالف constraint
INSERT INTO users (email, name) VALUES ('[email protected]', 'مُنى التانية');
INSERT INTO users (email, name) VALUES ('[email protected]', 'a');
INSERT INTO users (email) VALUES ('[email protected]');
INSERT INTO courses (slug, price_cents) VALUES ('sql', -100);
INSERT INTO courses (slug) VALUES ('node');
INSERT INTO lessons (course_id, position, title) VALUES (99, 1, 'ghost');
INSERT INTO lessons (course_id, position, title) VALUES (1, 2, 'dup');المخرجات
$ psql -f schema.sql DROP TABLE CREATE TABLE CREATE INDEX CREATE TABLE CREATE TABLE INSERT 0 2 INSERT 0 1 INSERT 0 2 psql:schema.sql:32: ERROR: duplicate key value violates unique constraint "users_email_key" DETAIL: Key (lower(email))=([email protected]) already exists. psql:schema.sql:33: ERROR: new row for relation "users" violates check constraint "users_name_check" DETAIL: Failing row contains (4, [email protected], a). psql:schema.sql:34: ERROR: null value in column "name" of relation "users" violates not-null constraint DETAIL: Failing row contains (5, [email protected], null). psql:schema.sql:35: ERROR: new row for relation "courses" violates check constraint "price_not_negative" DETAIL: Failing row contains (2, sql, -100, null). psql:schema.sql:36: ERROR: duplicate key value violates unique constraint "courses_slug_key" DETAIL: Key (slug)=(node) already exists. psql:schema.sql:37: ERROR: insert or update on table "lessons" violates foreign key constraint "lessons_course_id_fkey" DETAIL: Key (course_id)=(99) is not present in table "courses". psql:schema.sql:38: ERROR: duplicate key value violates unique constraint "lessons_course_id_position_key" DETAIL: Key (course_id, "position")=(1, …
الجداول اتعملت، وكل محاولة غلط اترفضت، ومعاها اسم الـ constraint والتفاصيل: MONA capital: duplicate key، لأن الـ index على lower. اسم حرف واحد: check constraint. من غير اسم: not-null constraint. سعر بالسالب: price_not_negative، الاسم اللي إحنا اخترناه. slug مكرر. كورس تسعة وتسعين مش موجود: foreign key constraint. ودرس في مكان مشغول. وكل واحد ليه code: اتنين تلاتة خمسة صفر خمسة للـ unique، واتنين تلاتة خمسة صفر تلاتة للـ foreign key، واتنين تلاتة خمسة واحد أربعة للـ check. ودول اللي حولناهم لـ four oh nine و four twenty two في درس Problem Details. الـ foreign keys بتجاوب سؤال مهم: لو مسحت حاجة، الحاجات اللي بتشاور عليها يحصلها إيه؟ SET NULL: المعلم اتمسح، الكورس يفضل من غير معلم. CASCADE: الكورس اتمسح، دروسه تتمسح معاه. RESTRICT، وهو الـ default تقريبًا: ممنوع تمسح طول ما فيه حد بيشاور عليك.
نشغّل.
DROP TABLE IF EXISTS enrollments, lessons, courses, users CASCADE;
CREATE TABLE users (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
email text NOT NULL,
name text NOT NULL CHECK (length(name) BETWEEN 2 AND 50)
);
-- unique على الإيميل من غير ما يفرق الكبير والصغير
CREATE UNIQUE INDEX users_email_key ON users (lower(email));
CREATE TABLE courses (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
slug text NOT NULL UNIQUE,
price_cents integer NOT NULL DEFAULT 0 CONSTRAINT price_not_negative CHECK (price_cents >= 0),
teacher_id bigint REFERENCES users (id) ON DELETE SET NULL
);
CREATE TABLE lessons (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
course_id bigint NOT NULL REFERENCES courses (id) ON DELETE CASCADE,
position integer NOT NULL CHECK (position > 0),
title text NOT NULL,
UNIQUE (course_id, position)
);
INSERT INTO users (email, name) VALUES ('[email protected]', 'مُنى'), ('[email protected]', 'عمر');
INSERT INTO courses (slug, price_cents, teacher_id) VALUES ('node', 19950, 1);
INSERT INTO lessons (course_id, position, title) VALUES (1, 1, 'intro'), (1, 2, 'modules');
-- ON DELETE: إيه اللي يحصل للصفوف اللي بتشاور على حاجة اتمسحت؟
DELETE FROM users WHERE id = 1; -- teacher_id ← NULL
SELECT slug, teacher_id FROM courses;
DELETE FROM courses WHERE slug = 'node'; -- الدروس تتمسح معاه (CASCADE)
SELECT count(*) AS lessons_left FROM lessons;المخرجات
$ psql -f schema.sql
DROP TABLE
CREATE TABLE
CREATE INDEX
CREATE TABLE
CREATE TABLE
INSERT 0 2
INSERT 0 1
INSERT 0 2
DELETE 1
slug | teacher_id
------+------------
node |
(1 row)
DELETE 1
lessons_left
--------------
0
(1 row)بعد مسح مُنى: الكورس فضل، و teacher_id بقى فاضي. وبعد مسح الكورس: الدروس اتمسحت، وفاضل zero. CASCADE قوي وخطير: DELETE واحد ممكن يمسح ملايين الصفوف في جداول تانية. استخدمه بس للحاجات اللي ملهاش معنى من غير الأب، زي الدروس من غير كورس. وللحاجات المهمة زي الفلوس والاشتراكات: RESTRICT، أو soft delete. التحدي: جدول اشتراكات ما يقبلش بيانات بايزة. FK للمستخدم بـ CASCADE، و FK للكورس بـ RESTRICT. progress من zero لمِيّة. status من تلات قيم. ومستخدم ما يشتركش في نفس الكورس مرتين. وكل constraint ليه اسم. وبعدين تجرّب كل حالة غلط. الرسايل المطلوبة في الكومنت.
CREATE TABLE enrollments: FKs (CASCADE للمستخدم، RESTRICT للكورس)، CHECK للـ progress 0-100 وللـ status، و UNIQUE (user_id, course_id) بأسماء واضحة، وجرّب كل مخالفة.
الحل. كل constraint باسم يبدأ باسم الجدول. وبعدين الاشتراك السليم، وأربع محاولات غلط. نشغّل.
DROP TABLE IF EXISTS enrollments, lessons, courses, users CASCADE;
CREATE TABLE users (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
email text NOT NULL,
name text NOT NULL CHECK (length(name) BETWEEN 2 AND 50)
);
-- unique على الإيميل من غير ما يفرق الكبير والصغير
CREATE UNIQUE INDEX users_email_key ON users (lower(email));
CREATE TABLE courses (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
slug text NOT NULL UNIQUE,
price_cents integer NOT NULL DEFAULT 0 CONSTRAINT price_not_negative CHECK (price_cents >= 0),
teacher_id bigint REFERENCES users (id) ON DELETE SET NULL
);
CREATE TABLE lessons (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
course_id bigint NOT NULL REFERENCES courses (id) ON DELETE CASCADE,
position integer NOT NULL CHECK (position > 0),
title text NOT NULL,
UNIQUE (course_id, position)
);
INSERT INTO users (email, name) VALUES ('[email protected]', 'مُنى'), ('[email protected]', 'عمر');
INSERT INTO courses (slug, price_cents, teacher_id) VALUES ('node', 19950, 1);
INSERT INTO lessons (course_id, position, title) VALUES (1, 1, 'intro'), (1, 2, 'modules');
CREATE TABLE enrollments (
id bigint GENERATED ALWAYS AS IDENTITY PRIMARY KEY,
user_id bigint NOT NULL REFERENCES users (id) ON DELETE CASCADE,
course_id bigint NOT NULL REFERENCES courses (id) ON DELETE RESTRICT,
progress integer NOT NULL DEFAULT 0
CONSTRAINT enrollments_progress_range CHECK (progress BETWEEN 0 AND 100),
status text NOT NULL DEFAULT 'active'
CONSTRAINT enrollments_status_valid CHECK (status IN ('active', 'completed', 'refunded')),
CONSTRAINT enrollments_user_course_key UNIQUE (user_id, course_id)
);
INSERT INTO enrollments (user_id, course_id) VALUES (2, 1);
INSERT INTO enrollments (user_id, course_id) VALUES (2, 1);
INSERT INTO enrollments (user_id, course_id, progress) VALUES (1, 1, 150);
INSERT INTO enrollments (user_id, course_id, status) VALUES (1, 1, 'paused');
DELETE FROM courses WHERE id = 1;
SELECT user_id, course_id, progress, status FROM enrollments;المخرجات
$ psql -f schema.sql
DROP TABLE
CREATE TABLE
CREATE INDEX
CREATE TABLE
CREATE TABLE
INSERT 0 2
INSERT 0 1
INSERT 0 2
CREATE TABLE
INSERT 0 1
psql:schema.sql:43: ERROR: duplicate key value violates unique constraint "enrollments_user_course_key"
DETAIL: Key (user_id, course_id)=(2, 1) already exists.
psql:schema.sql:44: ERROR: new row for relation "enrollments" violates check constraint "enrollments_progress_range"
DETAIL: Failing row contains (3, 1, 1, 150, active).
psql:schema.sql:45: ERROR: new row for relation "enrollments" violates check constraint "enrollments_status_valid"
DETAIL: Failing row contains (4, 1, 1, 0, paused).
psql:schema.sql:46: ERROR: update or delete on table "courses" violates foreign key constraint "enrollments_course_id_fkey" on table "enrollments"
DETAIL: Key (id)=(1) is still referenced from table "enrollments".
user_id | course_id | progress | status
---------+-----------+----------+--------
2 | 1 | 0 | active
(1 row)كل محاولة غلط اترفضت باسم الـ constraint بتاعها، حتى مسح الكورس اترفض لأن عليه اشتراك، والاشتراك السليم موجود. الدرس الجاي: الـ normalization والـ ERD، يعني إزاي تقسم البيانات على جداول من الأول صح.
03 / دروس المسار (122)
- 01أهلًا بيك: يعني إيه backend، والكورس ده ماشي إزاي
- 02الملفات والفولدرات والـ terminal: تتحرك على جهازك زي المبرمجين
- 03Node وأول برنامج: تشغّل وتقرا رسالة الخطأ
- 04القيم والمتغيرات والأنواع: const و let و typeof
- 05القرارات والتكرار: if و === والـ truthy والـ loops
- 06الـ functions: parameters و return والـ arrow functions والـ scope
- 07الـ objects والـ arrays: destructuring و spread و map و filter و reduce
- 08JSON والنصوص والتواريخ: اللغة اللي الـ backend بيتكلم بيها
- 09الـ callbacks والـ closures وأول لمسة async: setTimeout
- 10الـ classes والـ errors: throw و try/catch و stack trace
- 11git: تحفَظ كل خطوة وترجعلها، وما تسرّبش أسرارك
- 12ESM و CommonJS و package exports: Node بيلاقي الـ modules إزاي
- 13الـ Promises و async/await: sequential و parallel والأخطاء والإلغاء
- 14الـ event loop والـ microtasks: Node بيعمل كل حاجة بـ thread واحد إزاي
- 15الـ Streams والـ Backpressure: ملفات أكبر من الـ memory
- 16الـ File System والـ paths: قراية وكتابة صح، ومن غير path traversal
- 17الـ Buffers والبيانات الـ binary: الـ bytes من جُوّه
- 18Crypto APIs والأسرار: random و hash و HMAC و AES-GCM
- 19الـ Worker Threads: شغل CPU تقيل من غير ما توقف الـ server
- 20الـ Errors على مستوى الـ process: operational و programmer و crash-only
- 21الـ Node test runner والـ debugging: tests من غير مكتبات
- 22HTTP من جُوّه: الـ methods والـ status codes والـ headers
- 23Express والـ Routing: الـ params والـ query والترتيب والـ Router
- 24Express 5: إيه اللي اتغيّر، وإزاي تنقل مشروع قديم
- 25الـ Middleware ودورة حياة الـ request جُوّه Express
- 26Validation للمدخلات بـ Zod: ما تصدّقش أي حاجة جاية من برة
- 27تصنيف الأخطاء و Problem Details: شكل واحد لكل الـ errors
- 28الـ CORS والـ Cookies: المتصفح بيحمي المستخدم إزاي
- 29رفع الملفات وحدود الحجم: multer من غير ثغرات
- 30الـ Realtime: Server-Sent Events و WebSockets
- 31OpenAPI والـ API Versioning: عقد مكتوب، وتغيير من غير ما تكسر حد
- 32PostgreSQL: الـ DDL وأنواع البيانات الصح لكل عمود
- 33الـ Constraints: PK و FK و UNIQUE و CHECK — الـ database بتحمي نفسهاانت هنا
- 34الـ Normalization والـ ERD: تقسّم البيانات صح من أول يوم
- 35الـ JOINs والتجميع: INNER و LEFT و GROUP BY و HAVING و window functions
- 36JSONB في PostgreSQL: إمتى تستخدمه، وإزاي تسأله وتعمله index
- 37الـ Indexes من جُوّه: B-tree و GIN و BRIN
- 38Partial و Covering indexes: indexes أصغر وأسرع
- 39الـ Pagination بالـ Keyset: ليه OFFSET بيبطّأ وبيكرر
- 40Full Text Search في Postgres: بحث بالكلمات، بالعربي والإنجليزي
- 41EXPLAIN ANALYZE والـ Planner: اقرا الـ plan وصلّح الـ query
- 42الـ Transactions بـ node-postgres: كله أو ولا حاجة
- 43الـ MVCC ومستويات الـ Isolation: transactions كتير في نفس الوقت
- 44الـ Locks والـ Deadlocks: مين مستني مين
- 45SKIP LOCKED و Job Leasing: Postgres كـ job queue
- 46Row Level Security والـ Multi-tenancy: كل عميل يشوف بياناته بس
- 47Migrations من غير downtime: expand و backfill و contract
- 48الـ Replication والـ Read Replicas: نسخ حية من الـ database
- 49الـ Connection Pooling و PgBouncer: connections أقل، requests أكتر
- 50الـ Partitioning والـ VACUUM والمراقبة: Postgres على المدى الطويل
- 51Redis وأنواع البيانات: strings و hashes و lists و sets و sorted sets
- 52Cache-aside والـ TTL: Redis قدام الـ database
- 53الـ Cache invalidation والـ Stampede: لما الـ key الشهير يموت
- 54Lua والـ Atomicity في Redis: كام أمر كأنهم أمر واحد
- 55الـ Rate Limiting في Redis: fixed window و sliding window و token bucket
- 56الـ Sessions في Redis: تسجيل دخول تقدر تلغيه في أي وقت
- 57Redis Streams والـ Consumer Groups: log بيتوزع على workers
- 58Pub/Sub و BullMQ: إشارات بين الـ instances، وطوابير شغل محترمة
- 59Redis لما يقع: الـ persistence (RDB و AOF) والـ replication
- 60Redis في الإنتاج: الـ ACLs والـ Cluster والمراقبة
- 61تخزين الـ Passwords بـ Argon2id: صح من أول مرة
- 62Session Fixation والـ Rotation: id جديد مع كل صلاحية جديدة
- 63الـ Cookie Flags والـ CSRF: المتصفح بيبعت الـ cookie، فلازم تتأكد مين اللي طلب
- 64الـ XSS والـ Content Security Policy: ما تخليش النص يتحوّل لـ code
- 65الـ OAuth و OpenID Connect و PKCE: login بـ Google من غير ما تشوف الـ password
- 66التأكد من الـ JWT صح: التوقيع والـ claims والـ scopes
- 67الـ BOLA و BFLA: الـ token السليم مش معناه إن الطلب مسموح
- 68الـ RBAC و ABAC والملكية: policy واحدة بدل ifs متفرقة
- 69الـ MFA والـ recovery: التاني factor اللي بجد
- 70الـ Passkeys و WebAuthn: login من غير password وضد الـ phishing
- 71الـ Threat Modeling بـ STRIDE: فكّر زي المهاجم قبل ما تكتب code
- 72الـ SQL Injection والـ Parameterization: الـ data ما تبقاش code
- 73الـ SSRF والـ Egress: ما تخليش الـ server بتاعك يزور الشبكة الداخلية
- 74الـ Security Headers والـ TLS: كل response يقول للـ browser يحمي المستخدم إزاي
- 75توقيع الـ Webhooks والـ Replay: الـ webhook ده جاي فعلًا من Stripe؟
- 76تغيير الأسرار والـ HMAC: إزاي تغيّر مفتاح من غير ما كل حاجة تقع
- 77سلسلة التوريد والـ SBOM: إنت واثق في ألف package ما تعرفهمش؟
- 78الـ Audit والـ Privacy Logs: سجّل مين عمل إيه، من غير ما تسجّل الأسرار
- 79اختبار الأمان و OWASP ASVS: الأمن جُوّه الـ CI، مش audit آخر السنة
- 80الـ Prototype Pollution والـ Resource DoS: request واحد يخلّي الكل admin أو يوقّع الـ server
- 81الـ SLI والـ SLO والـ Error Budget: إمتى تصحّي الـ on-call وإمتى تسيبه نايم
- 82الـ Event Loop Delay والـ ELU: لما Node نفسه يتخنق
- 83الـ Worker Threads والـ CPU Profiling: الشغل التقيل بره الـ event loop، والوقت راح فين
- 84الـ Memory والـ GC والـ Leaks: الـ process اللي بيكبر لحد ما يقع
- 85الـ N+1 Queries والـ DataLoader: صفحة واحدة بمِيّتين query
- 86الـ HTTP Caching والـ Compression: أسرع request هو اللي ما بيوصلش
- 87الـ Load Testing والـ Soak Testing: الـ server بيستحمل قد إيه بجد
- 88الـ Concurrency Limits والـ Bulkheads: dependency بطيئة ما توقعش الـ app كله
- 89الـ Timeouts والـ Retries والـ Circuit Breakers: إزاي تتعامل مع dependency بطيئة أو واقعة
- 90OpenTelemetry والـ Distributed Tracing: الـ request راح فين وضاع وقته فين
- 91Docker Layers والـ Build Context: ليه الـ build بياخد دقيقة وفيه الـ .env بتاعك
- 92Multi-stage Builds و Non-root: image صغيرة ومن غير root
- 93Docker Compose والـ Networks: الـ services بتلاقي بعض إزاي
- 94Docker Volumes: الـ data بتتحفَظ فين
- 95Healthcheck و Restart و Resource Limits: running مش معناها شغّال
- 96BuildKit والـ Build Secrets: الـ token ما يدخلش الـ image
- 97Reverse Proxy و TLS: اللي واقف قدام الـ app
- 98Multi-arch Images والـ Native Modules: اشتغلت عندي
- 99CI/CD و Rollback و Canary: الـ deploy يبقى ممل
- 100Kubernetes من الأول: Pods و Deployments و Services و Probes
- 101Modular Monolith و DDD: حدود واضحة من غير network
- 102Transactional Outbox و Inbox: الـ event ما يضيعش وما يتنفذش مرتين
- 103Sagas: عملية واحدة على تلات services من غير transaction واحدة
- 104CQRS و Event Sourcing: الـ events هي الحقيقة
- 105الـ Queues والـ Brokers: BullMQ و RabbitMQ و Kafka و SQS
- 106Realtime على أكتر من instance: Redis pub/sub و presence و resume
- 107الـ Object Storage والـ Media: presigned URLs و uploads مباشرة
- 108التكامل مع الـ Email والـ Search: retries و webhooks و indexes
- 109GraphQL و gRPC في الإنتاج: contracts و DataLoader و limits و deadlines
- 110Kafka على أكتر من zone و region: الـ replication والـ ISR والـ acks والـ MirrorMaker والـ failover
- 111TypeScript و runtime boundaries: الـ types بتختفي، والـ schemas لأ
- 112ORM ولا SQL: query builders و repositories و migrations و transactions
- 113الـ Serverless من جُوّه: cold starts و freeze و timeouts و connections
- 114الـ Testing Pyramid: unit و integration و e2e على Postgres حقيقية
- 115Contract Testing و Property-Based Testing بـ fast-check
- 116الـ Payments: idempotency و webhooks و refunds و reconciliation
- 117الـ Timezones والـ Internationalization: UTC و DST والـ locales والـ plurals والفلوس
- 118الـ Privacy والـ Data Retention: consent و export و erasure و crypto shredding
- 119الـ ADRs والـ Feature Flags: القرارات المكتوبة والـ rollout من غير deploy
- 120Multi-region active-active: حل الـ conflicts بـ HLC و CRDTs
- 121Readiness و Liveness و Startup Probes: الـ pod جاهز ولا عايش؟
- 122Incident Runbooks: من الـ alert للـ postmortem