الـ Errors على مستوى الـ process: operational و programmer و crash-only
الفرق بين الخطأ الـ operational (تتعامل معاه) والـ programmer error (bug). uncaughtException و unhandledRejection وليه ما ينفعش البرنامج يكمّل بعدهم. exit codes و process.exitCode، و الإغلاق النضيف: server.close ومهلة بـ unref. وفلسفة crash-only: سيب الـ process يموت، والـ supervisor (Docker و Kubernetes و systemd) يقوّمه.
نص شرح المعلم والكود الذي كتبه ونتيجة تشغيله، بنفس ترتيب الدرس.
أهلًا بيك. الأخطاء في الـ backend نوعين، والفرق بينهم هو اللي بيحدد تعمل إيه. operational: حاجات متوقعة ممكن تحصل في أي server سليم: الملف مش موجود، الـ database مش بترد، المستخدم بعت input غلط. دي بتتعامل معاها: تعيد المحاولة، أو ترد four hundred، أو تستخدم default. programmer error: bug في الـ code نفسه، زي إنك تقرا property من undefined. ده مفيش علاج ليه وقت التشغيل، غير إنك تصلّح الـ code. نشغّل.
// نوعين من الأخطاء
// 1) operational: متوقعة، بنتعامل معاها (الملف مش موجود، الـ DB واقعة، input غلط)
// 2) programmer: bug في الـ code (قريت property من undefined)
import fs from "node:fs/promises";
async function loadConfig() {
try {
return JSON.parse(await fs.readFile("config.json", "utf8"));
} catch (err) {
if (err.code === "ENOENT") {
console.log("operational: مفيش config، هنستخدم الـ defaults");
return { port: 3000 };
}
throw err;
}
}
const config = await loadConfig();
console.log(config.port);
console.log(config.db.host); // programmer errorالمخرجات
$ node main.js
operational: مفيش config، هنستخدم الـ defaults
3000
file:///home/you/my-backend/main.js:21
console.log(config.db.host); // programmer error
^
TypeError: Cannot read properties of undefined (reading 'host')
at file:///home/you/my-backend/main.js:21:23
Node.js v24.14.1الـ config مش موجود، واتعاملنا معاه: operational، استخدمنا الـ default، والـ port طلع. وبعدين config dot db: undefined، و host منها: TypeError، والبرنامج وقع. وخد بالك من throw err في الـ catch: أي error مش ENOENT بنرميه تاني، ما نبلعهوش. لأن لو الـ config موجود بس فيه JSON بايز، ده محتاج حد يشوفه، مش default. طب لو حصل error محدش مسكه خالص؟ Node بيدّيك آخر فرصة: event اسمه uncaughtException. هنسجّل handler ليه. و event اسمه exit بيتنادي آخر حاجة قبل الـ process ما يخرج. وبعدين bug جُوّه timer. و promise rejected محدش مسكها. نشغّل.
process.on("uncaughtException", (err, origin) => {
console.error(`[fatal] ${origin}: ${err.message}`);
process.exitCode = 1;
});
process.on("exit", (code) => {
console.error(`[exit] الـ process خارج بـ code ${code}`);
});
setTimeout(() => {
throw new Error("bug جُوّه timer");
}, 10);
Promise.reject(new Error("promise محدش مسكها"));المخرجات
$ node main.js [fatal] unhandledRejection: promise محدش مسكها [fatal] uncaughtException: bug جُوّه timer [exit] الـ process خارج بـ code 1
الـ promise اللي محدش مسكها اتمسكت في نفس الـ handler، و origin بيقول unhandledRejection. والـ bug بتاع الـ timer اتمسك، و origin بيقول uncaughtException. والـ process خرج بـ code one. بس خد بالك من حاجة خطيرة: لو الـ handler ما خرجش، الـ process هيكمّل. وده غلط كبير. bug حصل في نص عملية، يعني الـ state ممكن تكون بايزة: transaction نصها اتعمل، lock ما اتفكّش، connection في حالة غريبة. الكمّلة بعد كده مقامرة. الطريقة الصح اسمها crash-only. أول ما يحصل bug: سجّله. بطّل تستقبل requests جديدة بـ server dot close، وسيب اللي شغالة تخلص. ولو ما خلصتش في تلات تواني، اخرج بالعافية. والـ unref معناها: التايمر ده ما يمسكش الـ process عايش لوحده. وبعدين exit one. واللي يقوّم الـ process تاني: Docker أو Kubernetes أو systemd. وفي الـ code ده bug حقيقي: بنعمل push على رقم.
نشغّل.
import http from "node:http";
let state = { orders: 0 };
function shutdown(reason, err) {
console.error(`[fatal] ${reason}: ${err.message}`);
// 1) بطّل تستقبل requests جديدة
server.close(() => {
console.error("[fatal] اتقفل بنضافة، exit 1");
process.exit(1);
});
// 2) لو ما قفلش في وقت معقول، اقفل بالعافية
setTimeout(() => process.exit(1), 3000).unref();
}
process.on("uncaughtException", (err) => shutdown("uncaughtException", err));
process.on("unhandledRejection", (err) => shutdown("unhandledRejection", err));
const server = http.createServer((req, res) => res.end("ok"));
server.listen(3000, () => {
console.log("server شغال");
setTimeout(() => {
state.orders.push(1); // bug
}, 50);
});المخرجات
$ node main.js server شغال [fatal] uncaughtException: state.orders.push is not a function [fatal] اتقفل بنضافة، exit 1
الـ server اشتغل، والـ bug حصل، فسجّلنا الرسالة، وقفلنا بنضافة، وخرجنا بـ one. وفي الإنتاج، عندك أكتر من نسخة من الـ server، فلو واحدة ماتت، الـ load balancer بيبعت للباقي لحد ما ترجع. ودي حاجة هنبنيها في قسم Docker و Kubernetes. آخر حاجة: الـ exit codes. zero يعني نجح، وأي رقم تاني فشل، والأدوات بتقرا الرقم ده: الـ CI، و Docker، و npm. ممكن تخرج بـ process dot exit، بس ده بيقطع أي حاجة لسه بتتكتب. الأحسن process dot exitCode: بتحدد الرقم، وتسيب Node يخلّص ويخرج لوحده. نجرّب تلات حالات. zero، واتنين، وتلاتة.
const code = Number(process.argv[2]);
if (code === 0) console.log("كله تمام");
else if (code === 2) {
console.error("الاستخدام غلط");
process.exitCode = 2;
} else {
throw new Error("حاجة اتكسرت");
}المخرجات
$ node main.js 0; echo "exit=$?"; node main.js 2 2>&1; echo "exit=$?"; node main.js 3 2>/dev/null; echo "exit=$?" كله تمام exit=0 الاستخدام غلط exit=2 exit=1
zero: كله تمام، exit zero. اتنين: الرسالة، و exit اتنين. تلاتة: throw من غير ما حد يمسك، و Node خرج بـ one لوحده. و dollar question mark في الـ shell بيطبع exit code آخر أمر. في الـ CI، أي خطوة exit code بتاعها مش zero بتوقف الـ pipeline كله. التحدي: server بيموت بكرامة. slash ok بترد عادي. slash bad-input خطأ operational: يترد عليه four hundred، والـ server يكمّل. slash bug بيعمل bug حقيقي برة أي try. و uncaughtException يسجّل، ويقفل بنضافة، و exit code one. الشروط في الكومنت.
server: /ok ← 200، /bad-input ← 400 من غير ما يقع، /bug ← bug في setTimeout. uncaughtException يسجّل و server.close و exitCode = 1 ومهلة unref.
الحل. ok عادي. bad-input: throw جُوّه try، والـ catch بيرد بالـ status. bug: setTimeout بتقرا boom من null. والـ handler: يسجّل، و exitCode one، و server dot close، ومهلة بـ unref. نشغّل، ونبعت تلات requests.
import http from "node:http";
const server = http.createServer((req, res) => {
if (req.url === "/ok") return res.end("ok");
if (req.url === "/bad-input") {
try {
const err = new Error("input غلط");
err.status = 400;
throw err;
} catch (err) {
res.statusCode = err.status ?? 500;
return res.end(err.message);
}
}
if (req.url === "/bug") {
setTimeout(() => null.boom, 0);
return res.end("بعتنا الـ bug");
}
res.statusCode = 404;
res.end("not found");
});
process.on("uncaughtException", (err, origin) => {
console.error(`[fatal] ${origin}: ${err.message}`);
process.exitCode = 1;
server.close(() => console.error("[fatal] اتقفل بنضافة"));
setTimeout(() => process.exit(1), 3000).unref();
});
server.listen(3000, () => console.log("server شغال"));المخرجات
$ node main.js server شغال → GET /ok ← 200 OK ok → GET /bad-input ← 400 Bad Request input غلط → GET /bug [fatal] uncaughtException: Cannot read properties of null (reading 'boom') [fatal] اتقفل بنضافة ← 200 OK بعتنا الـ bug
ok، و four hundred والـ server لسه شغال، وبعدين الـ bug: اتسجّل fatal، والـ server اتقفل بنضافة. الدرس الجاي آخر درس في القسم ده: الـ test runner بتاع Node، والـ debugging.
03 / دروس المسار (122)
- 01أهلًا بيك: يعني إيه backend، والكورس ده ماشي إزاي
- 02الملفات والفولدرات والـ terminal: تتحرك على جهازك زي المبرمجين
- 03Node وأول برنامج: تشغّل وتقرا رسالة الخطأ
- 04القيم والمتغيرات والأنواع: const و let و typeof
- 05القرارات والتكرار: if و === والـ truthy والـ loops
- 06الـ functions: parameters و return والـ arrow functions والـ scope
- 07الـ objects والـ arrays: destructuring و spread و map و filter و reduce
- 08JSON والنصوص والتواريخ: اللغة اللي الـ backend بيتكلم بيها
- 09الـ callbacks والـ closures وأول لمسة async: setTimeout
- 10الـ classes والـ errors: throw و try/catch و stack trace
- 11git: تحفَظ كل خطوة وترجعلها، وما تسرّبش أسرارك
- 12ESM و CommonJS و package exports: Node بيلاقي الـ modules إزاي
- 13الـ Promises و async/await: sequential و parallel والأخطاء والإلغاء
- 14الـ event loop والـ microtasks: Node بيعمل كل حاجة بـ thread واحد إزاي
- 15الـ Streams والـ Backpressure: ملفات أكبر من الـ memory
- 16الـ File System والـ paths: قراية وكتابة صح، ومن غير path traversal
- 17الـ Buffers والبيانات الـ binary: الـ bytes من جُوّه
- 18Crypto APIs والأسرار: random و hash و HMAC و AES-GCM
- 19الـ Worker Threads: شغل CPU تقيل من غير ما توقف الـ server
- 20الـ Errors على مستوى الـ process: operational و programmer و crash-onlyانت هنا
- 21الـ Node test runner والـ debugging: tests من غير مكتبات
- 22HTTP من جُوّه: الـ methods والـ status codes والـ headers
- 23Express والـ Routing: الـ params والـ query والترتيب والـ Router
- 24Express 5: إيه اللي اتغيّر، وإزاي تنقل مشروع قديم
- 25الـ Middleware ودورة حياة الـ request جُوّه Express
- 26Validation للمدخلات بـ Zod: ما تصدّقش أي حاجة جاية من برة
- 27تصنيف الأخطاء و Problem Details: شكل واحد لكل الـ errors
- 28الـ CORS والـ Cookies: المتصفح بيحمي المستخدم إزاي
- 29رفع الملفات وحدود الحجم: multer من غير ثغرات
- 30الـ Realtime: Server-Sent Events و WebSockets
- 31OpenAPI والـ API Versioning: عقد مكتوب، وتغيير من غير ما تكسر حد
- 32PostgreSQL: الـ DDL وأنواع البيانات الصح لكل عمود
- 33الـ Constraints: PK و FK و UNIQUE و CHECK — الـ database بتحمي نفسها
- 34الـ Normalization والـ ERD: تقسّم البيانات صح من أول يوم
- 35الـ JOINs والتجميع: INNER و LEFT و GROUP BY و HAVING و window functions
- 36JSONB في PostgreSQL: إمتى تستخدمه، وإزاي تسأله وتعمله index
- 37الـ Indexes من جُوّه: B-tree و GIN و BRIN
- 38Partial و Covering indexes: indexes أصغر وأسرع
- 39الـ Pagination بالـ Keyset: ليه OFFSET بيبطّأ وبيكرر
- 40Full Text Search في Postgres: بحث بالكلمات، بالعربي والإنجليزي
- 41EXPLAIN ANALYZE والـ Planner: اقرا الـ plan وصلّح الـ query
- 42الـ Transactions بـ node-postgres: كله أو ولا حاجة
- 43الـ MVCC ومستويات الـ Isolation: transactions كتير في نفس الوقت
- 44الـ Locks والـ Deadlocks: مين مستني مين
- 45SKIP LOCKED و Job Leasing: Postgres كـ job queue
- 46Row Level Security والـ Multi-tenancy: كل عميل يشوف بياناته بس
- 47Migrations من غير downtime: expand و backfill و contract
- 48الـ Replication والـ Read Replicas: نسخ حية من الـ database
- 49الـ Connection Pooling و PgBouncer: connections أقل، requests أكتر
- 50الـ Partitioning والـ VACUUM والمراقبة: Postgres على المدى الطويل
- 51Redis وأنواع البيانات: strings و hashes و lists و sets و sorted sets
- 52Cache-aside والـ TTL: Redis قدام الـ database
- 53الـ Cache invalidation والـ Stampede: لما الـ key الشهير يموت
- 54Lua والـ Atomicity في Redis: كام أمر كأنهم أمر واحد
- 55الـ Rate Limiting في Redis: fixed window و sliding window و token bucket
- 56الـ Sessions في Redis: تسجيل دخول تقدر تلغيه في أي وقت
- 57Redis Streams والـ Consumer Groups: log بيتوزع على workers
- 58Pub/Sub و BullMQ: إشارات بين الـ instances، وطوابير شغل محترمة
- 59Redis لما يقع: الـ persistence (RDB و AOF) والـ replication
- 60Redis في الإنتاج: الـ ACLs والـ Cluster والمراقبة
- 61تخزين الـ Passwords بـ Argon2id: صح من أول مرة
- 62Session Fixation والـ Rotation: id جديد مع كل صلاحية جديدة
- 63الـ Cookie Flags والـ CSRF: المتصفح بيبعت الـ cookie، فلازم تتأكد مين اللي طلب
- 64الـ XSS والـ Content Security Policy: ما تخليش النص يتحوّل لـ code
- 65الـ OAuth و OpenID Connect و PKCE: login بـ Google من غير ما تشوف الـ password
- 66التأكد من الـ JWT صح: التوقيع والـ claims والـ scopes
- 67الـ BOLA و BFLA: الـ token السليم مش معناه إن الطلب مسموح
- 68الـ RBAC و ABAC والملكية: policy واحدة بدل ifs متفرقة
- 69الـ MFA والـ recovery: التاني factor اللي بجد
- 70الـ Passkeys و WebAuthn: login من غير password وضد الـ phishing
- 71الـ Threat Modeling بـ STRIDE: فكّر زي المهاجم قبل ما تكتب code
- 72الـ SQL Injection والـ Parameterization: الـ data ما تبقاش code
- 73الـ SSRF والـ Egress: ما تخليش الـ server بتاعك يزور الشبكة الداخلية
- 74الـ Security Headers والـ TLS: كل response يقول للـ browser يحمي المستخدم إزاي
- 75توقيع الـ Webhooks والـ Replay: الـ webhook ده جاي فعلًا من Stripe؟
- 76تغيير الأسرار والـ HMAC: إزاي تغيّر مفتاح من غير ما كل حاجة تقع
- 77سلسلة التوريد والـ SBOM: إنت واثق في ألف package ما تعرفهمش؟
- 78الـ Audit والـ Privacy Logs: سجّل مين عمل إيه، من غير ما تسجّل الأسرار
- 79اختبار الأمان و OWASP ASVS: الأمن جُوّه الـ CI، مش audit آخر السنة
- 80الـ Prototype Pollution والـ Resource DoS: request واحد يخلّي الكل admin أو يوقّع الـ server
- 81الـ SLI والـ SLO والـ Error Budget: إمتى تصحّي الـ on-call وإمتى تسيبه نايم
- 82الـ Event Loop Delay والـ ELU: لما Node نفسه يتخنق
- 83الـ Worker Threads والـ CPU Profiling: الشغل التقيل بره الـ event loop، والوقت راح فين
- 84الـ Memory والـ GC والـ Leaks: الـ process اللي بيكبر لحد ما يقع
- 85الـ N+1 Queries والـ DataLoader: صفحة واحدة بمِيّتين query
- 86الـ HTTP Caching والـ Compression: أسرع request هو اللي ما بيوصلش
- 87الـ Load Testing والـ Soak Testing: الـ server بيستحمل قد إيه بجد
- 88الـ Concurrency Limits والـ Bulkheads: dependency بطيئة ما توقعش الـ app كله
- 89الـ Timeouts والـ Retries والـ Circuit Breakers: إزاي تتعامل مع dependency بطيئة أو واقعة
- 90OpenTelemetry والـ Distributed Tracing: الـ request راح فين وضاع وقته فين
- 91Docker Layers والـ Build Context: ليه الـ build بياخد دقيقة وفيه الـ .env بتاعك
- 92Multi-stage Builds و Non-root: image صغيرة ومن غير root
- 93Docker Compose والـ Networks: الـ services بتلاقي بعض إزاي
- 94Docker Volumes: الـ data بتتحفَظ فين
- 95Healthcheck و Restart و Resource Limits: running مش معناها شغّال
- 96BuildKit والـ Build Secrets: الـ token ما يدخلش الـ image
- 97Reverse Proxy و TLS: اللي واقف قدام الـ app
- 98Multi-arch Images والـ Native Modules: اشتغلت عندي
- 99CI/CD و Rollback و Canary: الـ deploy يبقى ممل
- 100Kubernetes من الأول: Pods و Deployments و Services و Probes
- 101Modular Monolith و DDD: حدود واضحة من غير network
- 102Transactional Outbox و Inbox: الـ event ما يضيعش وما يتنفذش مرتين
- 103Sagas: عملية واحدة على تلات services من غير transaction واحدة
- 104CQRS و Event Sourcing: الـ events هي الحقيقة
- 105الـ Queues والـ Brokers: BullMQ و RabbitMQ و Kafka و SQS
- 106Realtime على أكتر من instance: Redis pub/sub و presence و resume
- 107الـ Object Storage والـ Media: presigned URLs و uploads مباشرة
- 108التكامل مع الـ Email والـ Search: retries و webhooks و indexes
- 109GraphQL و gRPC في الإنتاج: contracts و DataLoader و limits و deadlines
- 110Kafka على أكتر من zone و region: الـ replication والـ ISR والـ acks والـ MirrorMaker والـ failover
- 111TypeScript و runtime boundaries: الـ types بتختفي، والـ schemas لأ
- 112ORM ولا SQL: query builders و repositories و migrations و transactions
- 113الـ Serverless من جُوّه: cold starts و freeze و timeouts و connections
- 114الـ Testing Pyramid: unit و integration و e2e على Postgres حقيقية
- 115Contract Testing و Property-Based Testing بـ fast-check
- 116الـ Payments: idempotency و webhooks و refunds و reconciliation
- 117الـ Timezones والـ Internationalization: UTC و DST والـ locales والـ plurals والفلوس
- 118الـ Privacy والـ Data Retention: consent و export و erasure و crypto shredding
- 119الـ ADRs والـ Feature Flags: القرارات المكتوبة والـ rollout من غير deploy
- 120Multi-region active-active: حل الـ conflicts بـ HLC و CRDTs
- 121Readiness و Liveness و Startup Probes: الـ pod جاهز ولا عايش؟
- 122Incident Runbooks: من الـ alert للـ postmortem